یوان دیجیتال؛ تجربه چین در حکمرانی دیجیتال
یادداشت مهمان؛ رستم ضیائی، پژوهشگر دیپلماسی؛ یوان دیجیتال (e-CNY) بهعنوان نخستین ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) در یک اقتصاد بزرگ جهانی، نشانهای از تحول در ساختار پولی و سیاستهای مالی چین است. این پروژه که ظرف کمتر از چهار سال از مرحله تحقیقات اولیه به اجرای پایلوت گسترده رسید، حاصل تلفیق نوآوری فناورانه، هماهنگی نهادی میان دولت مرکزی و بانکهای تجاری و رویکردی راهبردی در حکمرانی پولی است. بررسی یوان دیجیتال میتواند تصویری روشن از مسیرهای آینده تحول در نظام مالی جهانی و روند بینالمللیسازی ارزها ارائه دهد.
ماهیت و ویژگیهای یوان دیجیتال
یوان دیجیتال ماهیتی کاملاً متمرکز، قانونی و تحت حاکمیت بانک مرکزی چین دارد و بخشی از پایه پولی (M0) این کشور محسوب میشود. این ارز تنها ابزار پرداخت نیست؛ بلکه وسیلهای برای مدیریت جریانهای مالی و اجرای سیاست پولی است. برخلاف ارزهای رمزنگاریشده غیرمتمرکز مانند بیتکوین، e-CNY امکان رصد تراکنشها و کنترل هویت کاربران را برای نهاد ناظر فراهم میکند.
طراحی e-CNY مبتنی بر یک سیستم دو لایه است. در لایه نخست، بانک مرکزی مسئول انتشار و مدیریت کلان ارز دیجیتال است و در لایه دوم، بانکهای تجاری و مؤسسات مالی مجاز، آن را در اختیار کاربران نهایی قرار میدهند. این مدل ضمن حفظ نقش واسطهای بانکها، هزینههای عملیاتی را کاهش میدهد، امنیت تراکنشها را افزایش میدهد و از بیثباتی نظام بانکی جلوگیری میکند.
از دیگر ویژگیهای یوان دیجیتال میتوان به اتصال مستقیم به حسابهای بانکی، قابلیت ردیابی تراکنشها همراه با سطحی از حفظ حریم خصوصی و امکان اجرای سیاستهای پولی بهصورت لحظهای اشاره کرد. مشارکت شرکتهای فناوری مالی بزرگ مانند Tencent و Alibaba نیز بیانگر تعامل هدفمند دولت و بخش خصوصی در توسعه زیرساختهای نوین مالی است.
تاریخچه توسعه و اجرای آزمایشی
تحقیقات رسمی درباره یوان دیجیتال از سال ۲۰۱۴ آغاز شد و نخستین نمونههای اولیه آن در سال ۲۰۱۶ توسعه یافت. برای تمرکز تخصصی بر این پروژه، مؤسسه تحقیقاتی ویژهای زیر نظر بانک مرکزی چین تأسیس شد که مأموریت آن توسعه فناوری و طراحی کاربردهای عملیاتی e-CNY بود.
از سال ۲۰۱۷، اجرای پایلوت یوان دیجیتال در شهرهایی مانند شنژن، سوژو، چنگدو و شیونگان آغاز شد و سپس به کلانشهرهایی نظیر شانگهای، هینان و شیآن گسترش یافت. بازیهای المپیک زمستانی ۲۰۲۲ پکن نخستین رویداد بینالمللی بود که یوان دیجیتال بهصورت رسمی در معرض استفاده بازدیدکنندگان خارجی قرار گرفت، هرچند میزان استقبال در این مرحله محدود باقی ماند. این آزمایشهای محلی امکان ارزیابی رفتار کاربران، عملکرد بانکها و ظرفیت شرکتهای فناوری مالی را فراهم کرد و دادههای دقیقتری درباره زیرساختهای فنی، توان پردازش تراکنشها و میزان پذیرش اجتماعی این ابزار در اختیار سیاستگذاران قرار داد.
فناوری و ملاحظات امنیتی
یوان دیجیتال از مجموعهای از فناوریهای پیشرفته شامل گواهی دیجیتال، امضای رمزنگاریشده، ذخیرهسازی دادههای رمزگذاریشده و سازوکارهای ضد جعل و تقلب بهره میبرد. این فناوریها ریسک حملات سایبری و سوءاستفادههای مالی را کاهش داده و امنیت تراکنشها را تقویت میکنند. زیرساخت پردازش و مدیریت تراکنشهای e-CNY بهگونهای طراحی شده که توان پاسخگویی به حجم بالای تراکنشها را دارد و در عین حال با شبکه بانکی موجود چین سازگار و قابل ادغام است.
چالشهای داخلی و خارجی
با وجود پیشرفتهای فناورانه، یوان دیجیتال همچنان با چالشهای مهمی مواجه است. در بازار داخلی، دو پلتفرم خصوصی Alipay و WeChat Pay بیش از ۹۰ درصد بازار پرداخت دیجیتال چین را در اختیار دارند. این پلتفرمها از شبکهای گسترده، تجربه کاربری پیشرفته و صدها میلیون کاربر فعال برخوردارند؛ در حالی که پلتفرم یوان دیجیتال هنوز از نظر مقیاسپذیری و جذابیت کاربری در سطح پایینتری قرار دارد. بسیاری از کیفپولهای یوان دیجیتال دارای موجودی محدود و سطح استفاده پایین هستند که نشاندهنده عدم شکلگیری رفتار مصرفی پایدار در میان کاربران است. این موضوع نشان میدهد که حتی در یک نظام متمرکز، پذیرش اجتماعی و انگیزه اقتصادی کاربران نقشی تعیینکننده در موفقیت CBDC دارد.
در سطح بینالمللی، e-CNY بهعنوان ابزاری برای کاهش سلطه دلار مطرح میشود. با این حال، در کوتاهمدت اثر آن محدود خواهد بود. بینالمللی شدن ارز بیش از فناوری، به عمق بازارهای مالی، قابلیت تبدیلپذیری و اعتماد نهادی وابسته است؛ عواملی که با دیجیتالی شدن پول بهتنهایی حاصل نمیشوند. با این حال، یوان دیجیتال میتواند در پرداختهای فرامرزی محدود، پروژههای زیرساختی و تعاملات دو جانبه، نقش مکمل ایفا کند. اهمیت راهبردی e-CNY در ایجاد گزینههای جایگزین و افزایش تابآوری چین در برابر فشارهای خارجی نهفته است، نه در جایگزینی دلار.
پروژهام بریج؛ زیرساخت چندجانبه پرداختهای فرامرزی با CBDC
چین در کنار توسعه یوان دیجیتال به دنبال ایجاد سازوکارهای عملیاتی برای کاربرد بینالمللی آن است. پلتفرم mBridge (Multilateral Central Bank Digital Currency Bridge) نمونهای از این تلاشها است که با همکاری بانک تسویه بینالمللی، بانک مرکزی چین، بانکهای مرکزی هنگکنگ، تایلند و امارات متحده عربی راهاندازی شده است. این پلتفرم بر پایه فناوری دفتر کل توزیعشده (DLT) طراحی شده و امکان تسویه و پرداخت سریع، کمهزینه و مطمئن ارزهای دیجیتال بانک مرکزی میان چند کشور را فراهم میکند.
ام بریج برای رفع محدودیتهای پرداختهای فرامرزی سنتی، شامل فرآیندهای طولانی، هزینههای بالا و ناکارآمدی طراحی شده است. این پلتفرم بر سه اصل اساسی استوار است: حفظ حاکمیت پولی کشورها، انطباق با مقررات و قابلیت همکاری با زیرساختهای مالی موجود. رعایت این اصول به هر کشور مشارکتکننده امکان میدهد استقلال سیاست پولی خود را حفظ کند و در عین حال تراکنشها با استانداردهای بینالمللی سازگار باقی بمانند.
بنا بر گزارش بانک تسویه بین المللی، اجرای ام بریج زمان پردازش پرداختهای فرامرزی را از ۱–۳ روز کاری به ۶–۹ ثانیه کاهش داده و هزینههای تسویه را تقریباً ۳۰–۵۰ درصد کاهش داده است. استفاده از بلاکچین و قراردادهای هوشمند امکان ردیابی تراکنشها را فراهم کرده، خطرات عملیاتی را کاهش داده و انطباق با مقررات ضدپولشویی و مقابله با تأمین مالی تروریسم را تسهیل میکند.
ساختار توزیعشده و نودهای مستقل، حاکمیت پولی هر بانک مرکزی را بهطور کامل حفظ میکند. این پلتفرم مبتنی بر فناوری دفتر کل توزیعشده است و نودها توسط بانکهای مرکزی مشارکتکننده بهصورت مستقل اداره میشوند. استانداردهای فنی یکسان و مکانیزمهای توافق جمعی، قابلیت همکاری میان ارزهای دیجیتال چند کشور را فراهم میآورند. شرکتها از طریق بانکهای تجاری به پلتفرم دسترسی پیدا کرده و پرداختها و تسویهها را بر اساس معاملات واقعی انجام میدهند
تجربه چین و درسهای جهانی
تجربه چین نشان میدهد موفقیت ارز دیجیتال بانک مرکزی مستلزم هماهنگی نهادی، تصمیمگیری سریع و همکاری مؤثر میان دولت، بانکها و بخش خصوصی است. در مقایسه، ایالات متحده بهدلیل ملاحظات ذینفعان خصوصی و نبود اجماع نهادی، در مسیر توسعه دلار دیجیتال با کندی مواجه است. در هند، روپیه دیجیتال همچنان در مرحله آزمایشی باقی مانده و به ابزار پرداخت فراگیر تبدیل نشده است. اتحادیه اروپا نیز اگرچه پروژه یورو دیجیتال را در دستور کار دارد، اما با پیچیدگیهای حقوقی و هماهنگی میان بانکهای مرکزی ۱۹ کشور عضو مواجه است. این مقایسه نشان میدهد چین بهواسطه ساختار یکپارچه حکمرانی و انسجام نهادی، در رقابت CBDCها جایگاهی پیشرو دارد.
چشمانداز آینده
یوان دیجیتال نماد پیشرفت چین در حوزه فناوری مالی و حکمرانی پولی دیجیتال است و ظرفیت ایجاد مزایای اقتصادی و ژئوپلیتیکی قابل توجهی برای این کشور دارد. با این حال، چالشهایی مانند رقابت با پلتفرمهای خصوصی، عدم اقبال گسترده کاربران و محدودیت پذیرش بینالمللی همچنان مانع از استقرار کامل آن شدهاند.
موفقیت بلندمدت e-CNY نیازمند توسعه مستمر زیرساختها، اعتمادسازی عمومی، سیاستهای تشویقی هدفمند و تقویت همکاریهای مالی فرامرزی است. ترکیب توسعه داخلی یوان دیجیتال با سازوکارهای بینالمللی مانند mBridge میتواند این ارز را به بازوی دیجیتال چین در نظام مالی جهانی تبدیل کند و جایگاه کشور را در مبادلات و ترتیبات پولی بینالمللی ارتقا دهد.
