روانشناس: سلبریتیها ابزار شرطیسازی ذهن در جنگ شناختی هستند
خبرگزاری مهر – گروه سلامت: یکی از اهداف اصلی دشمنان کشور در دهههای گذشته، تلاش برای تحت فشار قرار دادن ملت ایران و کاهش قدرت مقاومت آنها بوده است. این تلاشها از طریق ابزارهای مختلفی صورت گرفته است که به تدریج از جنگهای سخت به جنگهای نرم و روانی تغییر یافتهاند. در این راستا، دشمنان کشور از جنگ سخت و نظامی، که در 8 سال نخست پس از انقلاب شاهد آن بودیم، نتوانستند به نتیجه مطلوبی دست یابند. پس از آن، به تحریمها و جنگ اقتصادی روی آوردند که در این بخش نیز موفقیتی به دست نیامد. در ادامه، جنگ نرم و فرهنگی جایگزین این رویکردها شد و بهویژه جنگ روانی و شناختی به عنوان ابزاری برای تاثیرگذاری بر افکار عمومی و ایجاد تفرقه در جامعه ایران به کار گرفته شد.
در همین راستا خبرنگار مهر با محمدعلی اسلامی عضو هیئت علمی گروه روانشناسی تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی گفتگویی داشته است.
هدف اصلی ایجاد جنگ روانی چیست؟
اسلامی: هدف اصلی جنگ روانی و شناختی، این است که دشمنان با استفاده از ابزارهای روانشناختی و رسانهای، افکار و رفتار مردم را تغییر دهند و آنها را از پیوندهای ملی، تمدنی و اعتقادی خود دور کنند. در این نوع جنگ، دشمنان تلاش دارند که مردم ایران را بهگونهای تحت تاثیر قرار دهند که نگاهشان به کشور و جامعه تغییر کرده و از داخل کشور خود احساس بیگانگی کنند.
این تغییرات اغلب از طریق رسانهها و انتشار اطلاعات گمراهکننده صورت میگیرد. هدف آن است که با استفاده از تکنیکهای روانشناختی، اضطراب، پریشانی، خستگی و ناامیدی در مردم ایجاد کنند. در صورتی که این احساسات منفی بهطور مداوم در افراد باقی بماند، میتواند منجر به بحرانهای روانشناختی و اضطرابهای شدید شود.
اثر منفی اخبار بر روان مردم چیست؟
اسلامی: یکی از مهمترین ابزارهای این جنگ، انتشار اخبار و اطلاعات نادرست است. رسانههای خارجی بهویژه در مواقع بحرانها، با ارائه دادههای غیرمعتبر و ایجاد هیجانات منفی، سعی در افزایش احساسات منفی در میان مردم دارند. در نتیجه، این امر میتواند منجر به ایجاد ناامیدی، خشم، اضطراب و در نهایت بحرانهای روانی شود.
ضرورت تقویت سواد رسانهای برای مقابله با جنگ شناختی چقدر است؟
اسلامی: یکی از روشهای مؤثر برای مقابله با این نوع جنگ، ارتقای سواد رسانهای در جامعه است. مردم و مسئولان کشور باید با دقت و هوشیاری هر نوع اطلاعاتی را مورد بررسی و تحلیل قرار دهند. در صورتی که افراد توانایی تحلیل اطلاعات و شناخت منابع معتبر را داشته باشند، میتوانند از تاثیرات منفی اخبار و اطلاعات نادرست جلوگیری کنند.
در این راستا، آموزش سواد رسانهای برای آگاهی از چگونگی برخورد با اطلاعات و شایعات در فضای دیجیتال و رسانهها به یک ضرورت تبدیل شده است. این موضوع نهتنها برای افراد عادی، بلکه برای مسئولان نیز اهمیت ویژهای دارد تا در مواجهه با بحرانها و جنگهای روانی، جامعه به سمت آرامش و استحکام پیش برود.
در شرایط کنونی، یکی از مهمترین مسائل برای مقابله با جنگ روانی و شناختی دشمنان، توجه به منابع اطلاعاتی است که از آنها دریافت میکنیم. بهویژه در دوران جنگ نرم، جایی که اطلاعات و اخبار به راحتی میتوانند بر ذهنیت و رفتار مردم تأثیر بگذارند، شناخت منبع اطلاعاتی و بررسی صحت آن اهمیت ویژهای پیدا میکند.
اگر من اطلاعاتی را از فردی دریافت میکنم که به او اعتماد دارم، طبیعی است که بررسی و تحلیل دقیقتری از آن انجام میشود. اما زمانی که این اطلاعات از منابعی بهدست میآید که اعتماد به آنها وجود ندارد، ضرورت تحقیق و ارزیابی این دادهها بیشتر میشود. بهویژه اگر این اطلاعات از سوی رسانههایی منتشر شود که متعلق به دشمنان کشور هستند. رسانههایی که در طول تاریخ بارها علیه ایران توطئه کردهاند و در شرایط مختلف بهویژه در دهههای اخیر، با استفاده از اطلاعات نادرست و اغراقشده، قصد داشتهاند تا بر ذهن مردم ایران تأثیر بگذارند و افکار عمومی را به نفع خود تغییر دهند.
نقش رسانههای خارجی در بوجود آوردن این اخبار چیست؟
اسلامی: از تاریخ کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و برکناری دولت مصدق تا امروز، کشورهای خارجی دشمنیهای مختلفی علیه ایران انجام دادهاند. در طول ۱۰۰ سال گذشته، بسیاری از این کشورها نهتنها هیچگاه اقدام مثبتی برای ایران نداشتند، بلکه در بسیاری از موارد، توطئههایی برای ضربه زدن به منافع ملی کشور ما سازماندهی کردهاند. رسانههای این کشورها، که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در ایجاد و تقویت گروههای تروریستی نظیر داعش، طالبان، و دیگر گروهکهای افراطی نقش داشتهاند، بهراحتی میتوانند در مسیر جنگ روانی علیه ملت ایران گام بردارند.
بنابراین، ضروری است که همگان، بهویژه رسانهها و مخاطبان عمومی، در هنگام دریافت اطلاعات از منابع خارجی و دشمنان، دقت بیشتری داشته باشند و به بررسی تاریخچه و سوابق این منابع بپردازند.
در چنین شرایطی، تقویت سواد رسانهای نهتنها برای عموم مردم، بلکه برای مسئولان نیز یک ضرورت است. سواد رسانهای به ما این امکان را میدهد که منابع اطلاعاتی را بهخوبی ارزیابی کرده و از دستکاریهای اطلاعاتی دشمن جلوگیری کنیم. همچنین، با تحلیل و تحقیق دقیق، میتوانیم بر اساس منابع معتبر و مستند به تصمیمگیریهای درست دست یابیم و از ورود به دامهای اطلاعاتی دشمنان جلوگیری کنیم.
چرا همیشه احساس کمبود در میان مردم وجود دارد؟
اسلامی: این ویژگی فطری انسانها، که به نوعی میتوان آن را “بینهایتطلبی” نامید، به این معناست که همواره انسانها در جستوجوی بهبود و تکامل هستند. اگر نگاهی به زندگی مردم در دهههای گذشته بیاندازیم، میبینیم که بسیاری از آرزوها و اهداف آنها در حال حاضر تحقق یافته است. برای مثال، بسیاری از افراد ممکن است اکنون خانهای خریده باشند، شغلی ثابت دارند و به وضعیت مالی خوبی رسیدهاند. اما حتی با رسیدن به این اهداف، احساس نارضایتی هنوز در میان بسیاری از مردم وجود دارد.
این پدیده، که در ظاهر ممکن است نامطلوب به نظر برسد، ریشه در طبیعت انسان دارد. چرا که انسانها همواره در جستوجوی تعالی و پیشرفت هستند. بهطور مثال، بسیاری از مردم در کشورهای پیشرفته و مرفه نیز بهطور مشابه، احساس رضایت و آرامش ندارند. روانشناس معروف، ویلیام گلاسر، در تحقیقات خود به این موضوع اشاره کرده است که حتی افرادی که از جنگ، فقر، بیکاری، و مشکلات بزرگ زندگی دور هستند، اغلب احساس بدبختی و نارضایتی دارند. در صورتی که این افراد هیچگونه مشکلی از لحاظ مادی نداشته باشند، چرا باید احساس ناراحتی کنند؟ این حقیقت نشان میدهد که احساس نارضایتی در انسانها بهطور فطری وجود دارد و نمیتوان آن را صرفاً یک پدیده منفی تلقی کرد.
آیا نارضایتی میتواند موتور پیشرفت در جامعه باشد؟
اسلامی: در حالی که احساس نارضایتی ممکن است در نگاه اول بهعنوان یک احساس منفی در نظر گرفته شود، واقعیت این است که این احساس میتواند عامل مهمی برای پیشرفت و حرکت بهسمت اهداف بالاتر باشد. بهعنوان مثال، اگر مردم در دهههای گذشته از وضعیت موجود خود راضی میماندند و هیچگاه به دنبال پیشرفت نبودند، قطعاً شاهد تحولات عظیم در زمینههای مختلف از جمله بهداشت، رفاه، حمل و نقل، و آموزش نبودهایم.
به همین ترتیب، اگر یک کودک در مقطع ابتدایی خود راضی بماند و به پیشرفت در مقاطع بالاتر فکر نکند، هیچگاه به رشد علمی و تحصیلی خود ادامه نخواهد داد. بنابراین، نارضایتی بهعنوان یک محرک برای دستیابی به اهداف بزرگتر و بهبود شرایط زندگی انسانها میتواند نقشی اساسی ایفا کند.
نارضایتی یکی از ویژگیهای ذاتی انسان است که در همه افراد وجود دارد و در واقع، به نوعی جزء لازمههای پیشرفت و کمال انسان است. این احساس بهطور طبیعی انسانها را به سوی ارتقاء، بهبود و رسیدن به اهداف بلندتر هدایت میکند. اما آنچه که در این میان مهم است، نحوه استفاده و سو استفاده از این احساس است. دشمنان کشور بهویژه از طریق رسانههای مختلف، سعی دارند این نارضایتی را به شکلی که منجر به بحران و ناامیدی شود، مدیریت کنند.
دشمنان در تلاشاند تا با برجستهسازی نقاط ضعف و آسیبها، مردم را از دستاوردهای گذشتهشان غافل کنند و فقط به مشکلات و نارضایتیهای موجود توجه دهند. در این راستا، احساسات و نارضایتی مردم بهجای اینکه به یک عامل پیشرفت و حرکت به جلو تبدیل شود، به اعتراضات، اغتشاشات و در نهایت ناامیدی تبدیل میشود. این اتفاق دقیقاً همان چیزی است که دشمنان در پی آن هستند.
برای تحقق این هدف، دشمنان از تکنیکهای مختلف روانشناختی بهره میبرند که یکی از مهمترین این تکنیکها، “شرطیسازی” است. این تکنیک به این معناست که افراد از طریق تجربیات مثبت گذشتهشان با یک شخصیت یا فرد شناختهشده (مثل یک سلبریتی، ورزشکار یا بازیگر) به گونهای تحت تاثیر قرار میگیرند که دیگر به درستی یا غلطی اظهارات آن فرد فکر نمیکنند.
چرا نظرات سلبریتیها روی جامعه اثر میگذارد؟
اسلامی: بسیاری از افراد، بهویژه نسل جوان، از گذشته خاطرات مثبت زیادی از یک شخصیت عمومی دارند. این شخصیتها ممکن است سلبریتیهایی مانند بازیگران، ورزشکاران یا حتی کمدینها باشند. این خاطرات مثبت در ذهن افراد ثبت میشود و وقتی این افراد وارد عرصهای میشوند که هیچگونه تخصص یا شناختی از آن ندارند (مثلاً مسائل سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی)، بهدلیل تاثیرات هیجانی که در ذهن مخاطب ایجاد کردهاند، صحبتهایشان بدون سوال یا تحلیل پذیرفته میشود.
برای مثال، شما ممکن است مشاهده کنید که یک بازیگر یا ورزشکار که تخصصی در حوزهای مانند اقتصاد، سیاست یا بهداشت ندارد، در تبلیغات یک محصول خاص شرکت میکند یا موضعگیری سیاسی میکند. سؤال اینجاست که چرا بسیاری از افراد بدون هیچگونه تفکر منطقی به این نوع مواضع توجه میکنند؟ جواب این است که بهدلیل تکنیک شرطیسازی، مردم بهطور ناخودآگاه از آن شخصیت بهعنوان مرجع معتبر یاد میکنند، فقط بهدلیل تجربههای مثبت گذشتهشان. در نتیجه، این احساسات مثبت نسبت به آن فرد، باعث میشود که دیگر به تخصص آن فرد در مسائل مختلف فکر نکنند و صرفاً تحت تاثیر هیجانات قرار بگیرند.
بازنگری در سیاستهای رسانهای چه ضرورتی دارد؟
اسلامی: رسانه ملی در شرایط کنونی باید بهویژه در زمینههایی که احساس ناامنی در جامعه به اوج میرسد، نقشی مسئولانه و هوشمندانه ایفا کند. بهطور خاص، در مواقع بحرانی که ممکن است دشمنان کشور از احساس نارضایتی مردم سوء استفاده کنند، رسانهها باید تلاش کنند که فضای عمومی را به سمت افزایش آگاهی، وحدت و آرامش هدایت کنند و از انتشار پیامهای هیجانی و منفی خودداری کنند. در این راستا، تکنیکهایی که در رسانههای دشمن بهکار گرفته میشود، باید درک و تحلیل شوند تا بتوان از آنها جلوگیری کرد و استراتژی رسانهای ملی را در مسیر درست قرار داد.
مهمترین مشکلی که در رسانههای داخلی در هنگام بحرانها و نارضایتیهای عمومی مشاهده میشود، این است که برخی از رسانهها و برنامهها بهجای تمرکز بر تحلیل منطقی و ارائه راهحلهای موثر، بیشتر روی جنبههای منفی، ضعفها و آسیبها تمرکز میکنند. این نوع روایت، بهویژه در مواجهه با بحرانهای امنیتی یا اجتماعی، میتواند موجب تشدید احساس ناامنی و سردرگمی در جامعه شود. بهطور خاص، هنگامی که رسانهها بیش از حد بر روی تخریبها، جنایتها و قساوتهای دشمنان یا گروههای معارض تمرکز میکنند، ممکن است این تصاویری که نشان داده میشود، باعث ایجاد دلهره و اضطراب در میان مردم شود. این وضعیت بهویژه در شرایطی که کشور با تهدیدات خارجی و داخلی مواجه است، خطرناک است و ممکن است به نارضایتی عمومی دامن بزند.
تکنیک شرطیسازی چه تاثیری بر رسانهها میگذارد؟
اسلامی: یکی از تکنیکهای روانشناختی که دشمنان در جنگ شناختی خود از آن استفاده میکنند، “شرطیسازی” است. در این تکنیک، رسانهها با استفاده از شخصیتهای شناختهشده (سلبریتیها، ورزشکاران، بازیگران) در قالب پیامهای تبلیغاتی یا موضعگیریهای سیاسی، تلاش میکنند احساسات مردم را تحت تاثیر قرار دهند و آنها را از تحلیل منطقی بازدارند. این شخصیتها که معمولاً در حوزه تخصص خود شناخته شدهاند، از آنجا که احساسات مثبت زیادی در ذهن مردم ایجاد کردهاند، میتوانند نقش موثری در انتشار پیامهای خاص ایفا کنند، حتی اگر آن پیامها از نظر منطقی و حرفهای بیاساس باشند.
در این میان، رسانههای ملی نیز باید از ورود این نوع پیامهای هیجانی به فضای عمومی جلوگیری کنند. بهویژه هنگامی که یک پیام یا تبلیغ بهصورت غیر مستقیم مردم را به سمت اقدامات هیجانی و تصمیمات غیرعقلانی سوق میدهد. در چنین شرایطی، رسانه باید تلاش کند که عقلانیت و تفکر منطقی در جامعه تقویت شود.
یکی از مهمترین نکات در بحرانها و شرایط خاص، روایت قدرت و اقتدار است. رسانه ملی باید نه تنها به نمایش نقاط ضعف و مشکلات توجه کند، بلکه باید در کنار آن، دستاوردها و موفقیتهای نیروهای امنیتی و انتظامی را نیز برجسته کند. برای مثال، در زمان بحرانهای اخیر، لازم بود که رسانهها بهویژه بر روی موفقیتهای نیروی انتظامی و امنیتی در مهار اغتشاشات و شناسایی گروههای تروریستی تمرکز کنند. در صورتی که تمرکز بر روی مظلومیت و ضعفها باشد، این میتواند در ذهن مردم ایجاد شک و تردید نسبت به توانمندی نیروهای نظامی و امنیتی ایجاد کند.
روایت قدرت به معنای تاکید بر توانایی و کارآمدی نیروهای امنیتی، پلیس و نیروهای نظامی در برقراری امنیت و مقابله با تهدیدات است. این روایت باید از طریق ارائه تصاویر و گزارشهای دقیق از عملیاتهای موفق، اقدامات سریع در مهار بحرانها و پیشگیری از گسترش آنها، در اختیار مردم قرار گیرد. بهعنوان مثال، گزارشهای دقیق از زمان و مکانهایی که نیروهای امنیتی توانستهاند به سرعت واکنش نشان دهند و تهدیدات را در نطفه خفه کنند، میتواند موجب افزایش اعتماد عمومی به نیروهای امنیتی و کاهش احساس ناامنی در جامعه شود.
