الکل در بارداری؛ خطری که با هیچ درمانی جبران نمیشود
خبرگزاری مهر – گروه سلامت: الکل مایعی بیبو و بیمزه که به هیچ وجه قابل نوشیدن نیست، درواقع مشروبات الکلی حاوی چندین ماده هستند که الکل فقط یکی از آنها است که عبارتند از آبجو، شراب، و مشروبات تقطیری مثل ویسکی و وودکا از معروفترین نوشیدنیهای الکلی است؛ همچنین الکل از طریق تخمیر قندهای طبیعی موجود در غلات و میوهجات تولید میشود؛ به طور کلی اعتیا به الکل و حتی مصرف تفریحی الکل میتواند روی افراد به خصوص مادرانی که باردار هستند، تأثیرات جبران ناپذیری روی مادر و جنین میگذارد؛ یکی از این تأثیرات ابتلاء به به سندرم جنین الکلی است.
ناهنجاریهای جنینی ناشی از الکل یا آثار جنینی الکل (FASD) یا سندرم جنینی الکل به نارساییهایی گفته میشود که در فردی که مادرش در دوران بارداری، الکل مصرف کرده است، دیده میشود، برخی از این نارساییها عبارتند از ظاهر غیرطبیعی فرد، کوتاهی قد، وزن کم، سر کوچک، ناموزونی و ناهماهنگی اعضای بدن، کم هوشی، مشکلات رفتاری، و نارساییهای شنوایی و بینایی، است.
شدیدترین حالت این نارسایی سندرم جنینی الکل (FAS) نام دارد، از دیگر انواع این نارسایی میتوان به سندرم جنینی جزئی ناشی از الکل (pFAS)، نارساییهای هنگام تولد مرتبط با الکل (ARBD) و نارساییهای تکامل سیستم عصبی مرتبط با الکل، اشاره کرد.
این نارسایی مربوط به نوشیدن الکل در دوران بارداری است، پژوهشی در آمریکا نشان داده است که ۱۰٪ زنان باردار در ماه آخر الکل نوشیدهاند و ۲۰ تا ۳۰٪ زنان باردار در بخشی از دوران بارداری الکل نوشیدهاند. نزدیک به ۴٪ از زنان هم مصرف بیش از اندازهٔ الکل (اعتیاد به الکل) دارند، از جمله دیگر فاکتورهای خطر برای این نارسایی میتوان به مادران با سن بالا، سیگار کشیدن و مادرانی که تغذیهٔ ضعیف دارند اشاره کرد.
در هیچ بخشی از دوران بارداری نمیتوان گفت که نوشیدن الکل اشکال ندارد همچنین هیچ سر حد و مینیمم اندازهای هم برای نوشیدن الکل وجود ندارد که گفته شود اگر این مقدار نوشیده شود بی خطر است. ممکن است نوشیدن مقدار اندک الکل برای کودک ظاهر غیرطبیعی ایجاد نکند اما میتواند باعث بروز اختلالات رفتاری شود.
الکل از سد خونی مغزی رد میشود و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر نوزاد در حال رشد اثر میگذارد، روش درمان بسته به نشانهها و مشکلات فرد متفاوت خواهد بود. با پرهیز از الکل در دوران بارداری میتوان از اختلال طیف الکل در جنین پیشگیری کرد.
سازمانهای پزشکی توصیه میکنند که در دوران بارداری به هیچ وجه الکل نوشیده نشود، اگر چنین نارسایی در نوزاد ایجاد شد باید به روشهای درمانی روی آورد مشکل همیشگی خواهد بود اما با درمان میتوان آن را بهبود بخشید؛ از جمله روشهای درمانی میتوان به روان درمانی اندرکنش پدر و مادر با کودک، تلاش در جهت اصلاح رفتار و احتمالاً مصرف دارو اشاره کرد.
در همین راستا خبرنگار مهر با فهیمه قطبی زاده جراح و متخصص زنان، فلوشیپ پریناتالوژی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران گفتگویی داشته است.
الکل چه تأثیراتی در دوران بارداری بر جنین میگذارد؟
قطبی زاده: مطالعات تاریخی و پزشکی نشان دادهاند که مصرف الکل در دوران بارداری، بهخصوص در مادرانی که به صورت مکرر و با مقادیر بالا الکل یا مشتقات آن را مصرف میکنند، میتواند به شدت برای جنین آسیبزا باشد. الکل به عنوان یک ماده تراتوژن شناخته میشود؛ به این معنی که هر مقدار مصرف آن در بارداری میتواند باعث بروز مشکلات و ناهنجاریهای جنینی شود.
اثر سو مصرف الکل به ویژه در سه ماهه اول بارداری که زمان شکلگیری ارگانها و تقسیم سلولی جنین است، بسیار شدیدتر است. در این مرحله حساس، سیستمهای مختلف بدن جنین از جمله مغز در حال شکلگیری هستند و آسیبهای ناشی از الکل میتواند منجر به عقبافتادگی ذهنی شدید و تغییرات مشخصی در صورت نوزاد شود. این تغییرات تیپیک در نوزادان متولد شده از مادران الکلی به وضوح قابل مشاهده است.
نکته مهم این است که خود نوزادان هیچ نقشی در این آسیبها ندارند و این مشکلات صرفاً ناشی از مصرف الکل توسط مادر است. حتی پس از پایان سه ماهه اول، الکل از طریق جفت عبور میکند و میتواند همچنان جنین را تحت تأثیر قرار دهد و آسیبهای مختلفی به آن وارد کند. همچنین پرهیز کامل از مصرف الکل در دوران بارداری است تا سلامت جنین تضمین شود و خطر ابتلاء به اختلالات ناشی از مصرف الکل کاهش یابد.
مصرف الکل در بارداری موجب چه عوارضی میشود؟
قطبی زاده: مصرف الکل در دوران بارداری میتواند رشد جنین را کاهش دهد و خطر عوارض بارداری را به طور چشمگیری افزایش دهد. به همین دلیل، هیچ زمانی در دوران بارداری مصرف الکل توصیه نمیشود. حتی مصرف مقادیر کم الکل میتواند به سلامت مادر و جنین آسیب برساند، به ویژه در مادرانی که مشکلات کبدی یا اختلالات مغزی دارند. این شرایط باعث تشدید عوارض بارداری و آسیبهای جدی به هر دو میشود.
الکل به عنوان مادهای تراتوژن شناخته شده است که باعث بروز ناهنجاریهای ظاهری و داخلی در جنین میشود. از جمله این ناهنجاریها میتوان به تغییرات در صورت مانند لب شکری و اختلالات رشد مغزی اشاره کرد. این اختلالات نه تنها در زمان تولد دیده میشوند، بلکه میتوانند منجر به عقبافتادگی ذهنی و مشکلات شدید ذهنی و رفتاری در بزرگسالی شوند. چنین مشکلاتی اغلب درمانپذیر نیستند، زیرا سلولهای مغز آسیبدیده قابل بازسازی نیستند.
با وجود شیوع نسبی این مشکل، بسیاری از زنان باردار به دلیل ترس یا ناآگاهی تمایلی به اعلام مصرف الکل ندارند. این موضوع مانع از تشخیص زودهنگام و ارائه مراقبتهای لازم میشود، در صورت مشاهده تغییرات مشکوک در سونوگرافی یا علائم بالینی، پزشکان باید این موضوع را به دقت بررسی کنند.
آیا ترک الکل قبل از بارداری میتواند از خطرات ایجاد سندروم پیشگیری کند؟
قطبی زاده: برای مادرانی که قصد بارداری دارند، ترک کامل الکل قبل از اقدام به حاملگی بسیار حیاتی است. ادامه مصرف الکل در طول بارداری خطرات جدی برای جنین به همراه دارد و متأسفانه مصرف الکل در این دوران اثرات ماندگاری دارد و نمیتوان آن را جمع کرد یا سریعاً دفع کرد. مدت ماندگاری الکل در خون به مقدار و نوع مصرف بستگی دارد، ولی هر چه مقدار مصرف بیشتر باشد، زمان دفع آن طولانیتر میشود.
در مورد مصرف الکل در دوران شیردهی نیز باید تأکید کرد که بهتر است مادران از مصرف الکل خودداری کنند، اگرچه اثرات الکل بر شیر مادر به اندازه دوران بارداری نیست؛ اما الکل میتواند وارد شیر شده و به نوزاد آسیب برساند، از جمله بروز علائم مستی و مشکلات ناشی از عبور مواد مخدر به شیر مادر.
در نهایت، توصیه قطعی تمامی متخصصان پزشکی این است که خانمهای باردار یا در حال برنامهریزی برای بارداری تحت هیچ شرایطی الکل مصرف نکنند تا سلامت خود و جنینشان حفظ شود.
